काठमाडौँ । नेपालको सेयर बजार अहिले सतहमा हेर्दा केही सुस्त देखिए पनि भित्रभित्रै गहिरो परिवर्तनहरूको चरणमा छ । अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लले आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि ल्याएको बजेटमा पनि सेयर बजार सम्बन्धी थुप्रै कुराहरु आएका छन् । जसले सेयर बजारको दिर्घकालिन विकास, परिपक्कता र अन्तराष्ट्रिय स्तरमा विस्तारका लागि गहन कुराहरु आएका छन् । जसलाई अल्पकालिन, साँघुरा र निम्क्षरो दृष्टिकोणले हेर्नुहुँदैन ।

जस्तो नयाँ बजेटमा नेप्सेमा सुचिकृत धितोपत्र विक्रि गर्दा लाग्दै आएको पुँजीगत लाभकर अन्तिम हुने व्यवस्था गरिएको छ । यस अघिका सरकारले त्यो गरेको थिएन । त्यसैगरी गैरआवासिय नेपालीलाई धितोपत्रको दोश्रो बजारमा सहभागी गराउन सहभागी गराउन विदेशी लगानी स्वीकृति, लगानीको लखाकंन, नाफा फिर्ता र पुँजीगत लाभकर सम्बन्धी कानुनी ब्यवस्था गर्ने बजेटमा भनिएको छ । त्यसैगरी नियामकीय क्षमता अभिबृद्धि, प्रविधिमैत्री कारोबार प्रणाली र लगानीकर्ता संरक्षण संयन्त्र सुदृढ गर्ने भनिएको छ । जस अन्तर्गत नेप्सेको पुर्नरसंरचना अघि बढाई इन्ट्राडे सर्ट सेलिङ, डेरिभेटिभजस्ता उपकरणको चरणबद्ध सुरुवात गरिने भनिएको छ ।

त्यसैगरी सेयर बजारमा अवाञ्छित गतिविधि विरुद्ध शुन्य शहनशीलताको नीति लिने भनिएको छ । बजेटले धितोपत्र बजारमा सूचीकृत कम्पनीहरूलाई आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी विदेशी पूँजी बजारमा प्रवेश गर्ने बाटो खुला गर्ने अर्थात् ग्लोबल डिपोजिटरी रिसिट (जीडीआर) जारी गर्न सक्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ । यस प्रावधानले नेपालका कम्पनीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तासम्म पुग्ने अवसर दिनेछ । जसबाट उनीहरूले बाह्य बजारबाट ठूलो मात्रामा पूँजी जुटाई आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न सक्ने आधार तय हुनेछ । यसरी नयाँ बजेटले सेयर बजारका सम्बन्धमा धेरै बोलेको छ । त्यसको कार्यान्वयन कस्तो हुनेछ, त्यसैमा सेयर बजारको दिर्घकालिन भविष्य निहित हुनेछ । खासगरी सरकार नयाँ र युवाहरुको भएका कारण पनि बजेट हुबहु कार्यान्वयन हुनेमा धेरैले आशा पनि गरेका छन् ।

यद्यपी सेयर बजार नयाँ बजेट आइसकेपछि पनि साना तिना कुरा र खासगरी राजनीतिक पुर्वाग्रहको कोणबाट फैलाइएका भ्रमहरुबाट पनि आक्रान्त बन्यो । बजेट लगत्तै खुलेको बजारले हल्ट हाल्ने गरी सकारात्मक प्रतिक्रिया जनाउने आकलन धेरैका थिए । तर त्यो भएन । बजेट आइसकेपछि खुलेको एक हत्ता कारोबार दनीमा २६ अंकको गिरावट आयो ।

तर अब चाँही बजार परिपक्क भएको छ । अर्थात सरकारले बजेटमा ल्याएको के हो ? बजार प्रति सरकारको दृष्टिकोण के हो ? भन्ने सम्बन्धमा अब भ्रमहरु बाँकी छैनन् । बजार परिपक्क हुदैछ । बजारले क्रमश सकारात्मक दिशा समात्नेमा अव दुबैधा छैन । इतिहास, तथ्यांक र वर्तमान आर्थिक संकेतहरूलाई एकैसाथ हेर्दा हिजोका गिरावटभन्दा बढी संक्रमणको संकेत थियो । अब त्यो पार भएको छ ।

अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट करिब रु. २१ खर्ब २४ अर्बको छ, जुन नेपालको अहिलेसम्मकै ठूलो बजेटमध्ये एक हो । यसमध्ये पूँजीगत खर्च ४ खर्बभन्दा बढी छुट्याइएको छ, जसले पूर्वाधार विकास, निर्माण क्षेत्र र समग्र आर्थिक गतिविधि विस्तारमा टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ । निजी क्षेत्रमैत्री नीति, उद्योग–व्यापार प्रवद्र्धन, र वित्तीय प्रणालीलाई चलायमान बनाउने लक्ष्य बजेटमा स्पष्ट देखिन्छ ।

अर्थतन्त्रका पछिल्ला सूचकहरूले पनि क्रमशः सुधारको संकेत दिएका छन् । चालु आर्थिक वर्षमा आर्थिक वृद्धिदर करिब ४ प्रतिशत हाराहारी रहने प्रक्षेपण छ । जुन अघिल्लो वर्षको सुस्तताबाट माथि उठ्ने संकेत पनि हो । मुद्रास्फीति करिब ५ प्रतिशत आसपासमा सीमित हुँदै छ, जसले उपभोक्ता बजारलाई स्थिरता दिएको छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा, बैंकिङ प्रणालीमा रहेको उच्च तरलतालाई मध्यम बर्ग तथा जागिरेहरुलाई बढी फाइदा पुग्ने गरि दिइएको वार्षिक १० लाखसम्मको कर छुट सुबिधाले ऋणको माग बढ्ने निश्चित छ । बैंकरहरुले नै गाडी तथा घरजग्गा खरिदका लागि साना, मझौला खालका ऋणको सोधखोज बढ्न थालेको बताएका छन् । जसले बजार चलायमान हुने र बैक तथा वित्तिय संस्थाहरुको ब्यवसाय बढ्ने निश्चित छन् । फलत त्यसको सकारातमक प्रभाव शेयर बजारमै देखिने हो ।

खासगरी ब्याजदर र तरलताको ट्रेन्डले सेयर बजारमा निर्णायक भूमिका खेल्छ । नेपालको विगत हेर्दा जब ब्याजदर घट्न थाल्छ र बैंकहरू कर्जा विस्तारतर्फ जान्छन्, त्यतिबेला पूँजी बजारमा लगानी प्रवाह बढ्ने गरेको छ । अहिले ठीक त्यही प्रारम्भिक संकेतहरू देखिँदैछन् ।

मूल्यांकनका हिसाबले पनि बजार आकर्षक बन्दै गएको छ । बजार पूँजीकरण पनि नेपालको जिडिपीको करिब ४० प्रतिशत आसपास मात्र छ, जसले दीर्घकालीन विस्तारको ठूलो सम्भावना देखाउँछ ।

क्षेत्रगत रूपमा हेर्दा, बैंकिङ क्षेत्र स्थिर नाफामा छ र ब्याजदर घट्दै जाँदा र नयाँ बजेटले मध्यम बर्गको विस्तारलाई सघाइरहँदा कर्जा विस्तार क्षमता अझ बढ्नेछ । बीमा क्षेत्रले चालु वर्षको १० महिनामा मात्र रु. १.५६ खर्बभन्दा बढी बीमा शुल्क आर्जन गरेको छ । जुन वित्तीय गतिविधि विस्तारको संकेत हो । जलविद्युत क्षेत्रमा उत्पादन र निर्यात दुवै बढ्ने क्रममा छन्, बजेटले पनि उर्जालाई धेरै माया गरेको छ । ७० अर्ब रकम त प्रशारण लाइन निर्माणका लागि छुट्याएको छ । जसले आगामी वर्षहरूमा कम्पनीहरूको आम्दानी सुधार्ने आधार तयार गर्छ ।

यद्यपि लगानीकर्ताहरू अहिले “पर्ख र हेर” को अवस्थामा अझै छन । तर बजेटले स्पष्ट दृष्टिकोण, नीति र सुविधा दिइसकेको र मौद्रिक नीति पनि त्यसैलाई सघाउने हिसावले तयार गर्न थालिएको अवस्थामा लगानीको लागि अहिले सुनौलो अवसर छ । किनकी बजार अब पछाडी फर्कने ठाउँमै छैन । एकातिर बैक तथा वित्तिय संस्था, जलविधुत कम्पनीहरु, उद्योग व्यापार कम्पनीहरुको ब्यापार र लगानी बढ्ने दिशातिर अघि बढी सकेका छन् भने अर्कोतिर बजेट देखि मौद्रिक नीतिसम्मले शेयर बजार लागनीकताृका तमाम माग सम्बेधान गरिसकेका छन् । त्यसकारण अहिलेकोे खाँचो आत्मविश्वास बढाउने र सकारात्मक सोच सहित अघाडी बढ्ने हो ।

समग्र चित्र हेर्दा, सेयर बजार सकारात्मक दिशमा अघि बढ्ने प्रशस्त आधारहरू छन् । घट्दो ब्याजदर, सहज तरलता, ठूलो आकारको बजेट, उच्च पूँजीगत खर्च, र निजी क्षेत्रमैत्री नीति-यी सबै तत्व एकैसाथ अनुकूल देखिनु सामान्य कुरा होइन। इतिहासले देखाउँछ, यस्ता अवस्थाबाट नै नयाँ बुल सायकल सुरु हुने गर्छ ।

सेयर बजार सधैं उत्साहको चरम बिन्दुमा होइन, शान्त र अन्योलको समयमा नयाँ यात्रा सुरु गर्छ ।

त्यसकारण, नेपालको सेयर बजार अहिले तयारीको अवस्थामा छ । यदि बजेटका नीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए, ब्याजदर घट्दो मार्गमै रह्यो र आर्थिक गतिविधिले गति लियो भने-आजको यो स्थिरता भोलिको मजबुत उकालो यात्राको आधार बन्ने सम्भावना प्रबल छ ।

-रिसव गौतम (गौतम आर्थिक लेखक तथा विश्लेषक हुन् ।)