काठमाडौँ । युरोप आज ऐतिहासिक संक्रमणको चरणमा उभिएको छ । रुससँगको ऊर्जा सम्बन्ध टुटिसकेको छ, चीनसँगको आर्थिक निर्भरता जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ र अमेरिका आफ्नो घरेलु प्राथमिकतामा बढी केन्द्रित हुँदै गएको छ । यही सन्दर्भमा युरोपेली कूटनीतिक वृत्तमा एउटा स्पष्ट निष्कर्ष बलियो बन्दै गएको छ । युरोपका लागि भारत अब विकल्प होइन, रणनीतिक अनिवार्यता हो ।

पछिल्ला वर्षहरूमा युरोपेली संघ र भारतबीच व्यापार, सुरक्षा र प्रविधि क्षेत्रमा सहकार्य तीव्र गतिमा विस्तार हुँदै गएको छ । स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताले दुवै पक्षको संयुक्त बजार आकार २७ ट्रिलियन डलरभन्दा माथि पुर्‍याउने अनुमान गरिएको छ । युरोपका लागि भारत अब केवल ठूलो बजार होइन, चीनपछि विश्व उत्पादन प्रणालीको सबैभन्दा व्यवहारिक विकल्पका रूपमा हेरिन थालेको छ ।

युरोपको दृष्टिकोण परिवर्तन हुनुको प्रमुख कारण चीनसँगको अनुभव हो। महामारीपछि आपूर्ति शृङ्खला अवरुद्ध हुनु, प्राविधिक निर्भरता र राजनीतिक दबाबका घटनाले युरोपलाई ‘डि-रिस्किङ’ रणनीतितर्फ धकेलेको छ । चीनसँग पूर्ण विच्छेद सम्भव नभए पनि, निर्भरता घटाउन भारतजस्तो लोकतान्त्रिक र स्थिर साझेदार अपरिहार्य देखिएको छ ।

भारतका लागि यो सम्बन्ध कूटनीतिक मात्र होइन, सभ्यतागत अवसर पनि हो। भारतले आफूलाई केवल श्रम–आधारित अर्थतन्त्र होइन, उच्च प्रविधि, डिजिटल सेवा, रक्षा उद्योग र हरित ऊर्जाको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेको छ । युरोपसँगको सहकार्यले भारतको औद्योगिक रूपान्तरणलाई गति दिने विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

सुरक्षा तहमा पनि भारत–युरोप सम्बन्ध विस्तार हुँदै गएको छ । हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा चीनको सैन्य उपस्थितिलाई सन्तुलन गर्न युरोप भारतसँग नौसैनिक अभ्यास, रक्षा प्रविधि र साइबर सुरक्षामा सहकार्य बढाइरहेको छ। यसले युरोपको परम्परागत अटलान्टिक केन्द्रित सुरक्षा सोचबाट बाहिर निस्कँदै नयाँ भू–राजनीतिक दिशा रोजिएको संकेत दिन्छ ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, युरोप आज “रणनीतिक एक्लोपन” को डरमा बाँचिरहेको छ। अमेरिका विश्व प्रहरीको भूमिकाबाट क्रमशः पछि हट्दै गएको, रूस दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धी बनेको र चीन प्रणालीगत चुनौतीका रूपमा उदाउँदै गएको अवस्थामा, युरोपलाई नयाँ दीर्घकालीन साझेदार आवश्यक छ। यही ठाउँमा भारत युरोपको लागि सबैभन्दा व्यावहारिक र दीर्घकालीन दाउ बनेको देखिन्छ ।

निष्कर्षतः भारत–युरोप सम्बन्ध अब केवल व्यापारिक समझदारी होइन । यो घट्दो युरोप र उदीयमान भारतबीचको रणनीतिक पुनःसंरेखण हो, जसले भविष्यको विश्व शक्ति संरचनामा नयाँ सभ्यतागत साझेदारीको आधार निर्माण गरिरहेको छ भन्ने संकेत स्पष्ट देखिन थालेका छन् ।