काठमाडौँ । दक्षिण एशियाको शक्ति सन्तुलन आज शान्त तर निर्णायक रूपमा परिवर्तन हुँदैछ । भारतको उदय केवल सैन्य क्षमता वा आर्थिक आकारको परिणाम होइन, यो दीर्घकालीन सोच, संस्थागत सुधार र प्रणाली निर्माणको राजनीति हो । यही कारणले भारतको प्रभाव बढ्दै गएको छ, नारा होइन, नीतिबाट।

हालका वर्षहरूमा भारतले रक्षा, प्रविधि, कूटनीति र अर्थतन्त्रमा एकसाथ लगानी बढाएको देखिन्छ। ठूलो मात्रामा रक्षा आधुनिकीकरण, स्वदेशी उत्पादनमा जोड, र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी विस्तारले भारतलाई प्रतिक्रियात्मक होइन, एजेन्डा तय गर्ने शक्तिका रूपमा उभ्याएको छ । यो परिवर्तन आकस्मिक होइन; यो दशकौँको नीतिगत निरन्तरताको परिणाम हो ।

आर्थिक क्षेत्रमा पनि भारतले संकेत स्पष्ट दिएको छ। पूँजी बजारको विस्तार, प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीप्रति बढ्दो विश्वास, र संरचनात्मक सुधारहरूले भारतलाई दीर्घकालीन वृद्धि पथमा राखेको छ । यहाँ महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, भारतले विकासलाई केवल तथ्यांकको विषय होइन, संस्थागत क्षमताको प्रश्नका रूपमा हेरेको छ ।

प्रविधि र कूटनीतिक क्षेत्रमा भारतको भूमिका अझ स्पष्ट हुँदै गएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि सहकार्यमा भारतले आफूलाई नियम-पालक मात्र होइन, नियम-निर्माता बन्ने दिशामा अघि बढाइरहेको छ। यसले भारतलाई चीन–केन्द्रित आपूर्ति शृङ्खलाबाट बाहिर निस्कन खोजिरहेका मुलुकहरूको विश्वसनीय साझेदार बनाएको छ ।

यो उदयको अर्को पक्ष पनि छ, सुरक्षा। भारतले आफ्नो सुरक्षा नीतिमा सम्झौताभन्दा निरन्तरतामा जोड दिएको छ। आतंकवाद, सीमापार खतरा र क्षेत्रीय अस्थिरताप्रति भारतको प्रतिक्रिया अब प्रतीकात्मक छैन; यो संरचनागत र दीर्घकालीन छ । यही कारणले भारत–पाकिस्तान शक्ति सन्तुलन झनै असमान बन्दै गएको छ ।

दक्षिण एशियाका साना मुलुकहरूका लागि भारतको उदय चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि हो । तर त्यो अवसर स्वतः प्राप्त हुँदैन। स्पष्ट नीति, पारदर्शी सहकार्य र राष्ट्रिय हितमा आधारित कूटनीति बिना यो परिवर्तनको लाभ उठाउन सकिँदैन । भावनात्मक प्रतिक्रिया वा शून्य–योग सोचले केवल दूरी बढाउँछ ।

भारत आज शक्ति प्रदर्शनमा होइन, प्रणाली निर्माणमा केन्द्रित देखिन्छ । यही कारणले यसको उदय स्थायी देखिन्छ । दक्षिण एशियाको भविष्य अब अस्थिर राज्यहरू र प्रतिक्रियात्मक राजनीतिले होइन, संस्थागत रूपमा सक्षम राज्यहरूले निर्धारण गर्ने संकेत स्पष्ट हुँदै गएको छ ।