काठमाडौँ । भारतले १३० मिलियन अमेरिकी डलरको लगानीमा १२ वटा पृथ्वी अवलोकन (Earth Imaging) उपग्रह निर्माण गर्ने निर्णयसँगै अन्तरिक्ष डाटामा आफ्नो रणनीतिक उपस्थिति तीव्र रूपमा विस्तार गर्न थालेको छ । यी उपग्रहले भारत सरकारलाई उच्च–रिजोल्युसन डाटा आपूर्ति गर्नेछन्, जसको प्रयोग रक्षा, कृषि, विपद् व्यवस्थापन र पूर्वाधार विकासमा हुनेछ ।

WION को रिपोर्टअनुसार भारतीय निजी कम्पनीहरूले यी उपग्रह निर्माण गर्नेछन्, जुन ‘मेक इन इन्डिया’ नीतिअन्तर्गत अन्तरिक्ष क्षेत्रलाई निजीकरण र व्यावसायिकरणतर्फ लैजाने प्रयासको हिस्सा हो ।

यस योजनाले भारतलाई केवल उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने देशबाट डाटा प्रदायक शक्ति (data power) तर्फ रूपान्तरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ । पृथ्वी अवलोकन डाटा अहिले विश्व राजनीति र सुरक्षा रणनीतिमा अत्यन्त महत्वपूर्ण सम्पत्ति मानिन्छ । विशेषगरी चीन र अमेरिकाले उपग्रह डाटालाई सैन्य निगरानी, जलवायु मोडेलिङ, समुद्री गतिविधि र सीमाना अनुगमनमा व्यापक प्रयोग गरिरहेका छन् । भारतको यो कदम त्यसैको प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धी रणनीति हो ।

नेपालजस्ता हिमाली देशका लागि पनि भारतको यो प्रणाली अप्रत्यक्ष रूपमा लाभदायक हुन सक्छ । हिमताल निगरानी, बाढी पूर्वसूचना, भूकम्प जोखिम मूल्याङ्कन र कृषि पूर्वानुमानमा उच्च गुणस्तरीय डाटाको पहुँच बढ्न सक्छ ।

तर यससँगै गोपनीयता र निगरानी सम्बन्धी प्रश्न पनि उठिरहेका छन् । नागरिक डाटा, भू–सूचना र पूर्वाधार सम्बन्धी सूचनाको नियन्त्रण कसको हातमा रहने भन्ने बहस विश्वव्यापी रूपमा चर्कँदै गएको छ ।

भारतको १२ उपग्रह परियोजना केवल प्राविधिक उपलब्धि होइन- यो डिजिटल युगको भू–राजनीतिमा भारतको शक्ति प्रदर्शन हो ।