काठमाडौँ । भारतको अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक यात्रा अहिले एउटा नयाँ शिखरतर्फ उन्मुख देखिन्छ । जहाँ प्रविधिमा अग्रता, व्यापारिक साझेदारीको विस्तार, र मानवीय दृष्टिकोणको सन्तुलन एकैसाथ अगाडि बढाइँदैछ । पछिल्ला केही हप्तामा भारतले गरेका कूटनीतिक हस्तक्षेप, क्षेत्रीय प्रतिबद्धता र अन्तर्राष्ट्रिय मंचहरूमा लिएको सन्तुलित भूमिकाले उसलाई विश्वराजनीतिक मञ्चमा केवल भागीदार होइन, नेतृत्वदायी मुलुकका रूपमा प्रस्तुत गर्न थालेको छ ।

सबैभन्दा पहिले, भारतले दक्षिण एशियाली द्वीप राष्ट्र माल्दिभ्ससँगको सम्बन्धलाई पुनः परिभाषित गर्दै उसलाई आर्थिक र सुरक्षात्मक दुवै मोर्चामा गहिरो समर्थन उपलब्ध गराएको छ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको हालै सम्पन्न माल्दिभ्स भ्रमणका क्रममा भारतले रु ४८५० करोड बराबरको सहायता घोषणा गर्नुका साथै रक्षा मन्त्रालय भवन निर्माणमा सहयोग पुर्यायो, जसले चीनको दबदबालाई सन्तुलन गर्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ । South China Morning Post को विश्लेषणअनुसार, माल्दिभ्स अब भारतप्रति “भरोसालाग्दो र आपतकालीन पहिलो प्रतिक्रिया दिने मित्र राष्ट्र” को रुपमा पुनः अभिमुख भएको छ ।

यसका साथै, भारतले विश्वव्यापी आतंकवादविरुद्ध लिएको प्रष्ट र ठोस नीतिको प्रतिबिम्ब संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद् (UNSC) तथा अमेरिका द्वारा TRF (The Resistance Front) लाई ‘ग्लोबल टेररिस्ट अर्गनाइजेसन’ घोषित गराउँदा देखियो । यो निर्णय भारतको दीर्घकालीन कूटनीतिक प्रयत्नको परिणाम हो, जसमा जम्मु-कश्मीरमा सक्रिय पाकिस्तान समर्थित आतंकवादी संगठनहरूको क्रियाकलापलाई प्रमाणसहित उजागर गरिएको थियो । परराष्ट्र मन्त्री एस. जयशंकरले यस विषयमा भारतको विश्वसनीयता, सुरक्षा प्रतिबद्धता र प्रमाणमा आधारित धारणा निर्माणको सफलताको रूपमा वर्णन गरेका छन् ।

भारतको प्राविधिक कूटनीति पनि नयाँ स्तरमा पुगेको छ । GCCs (Global Capability Centers) सम्बन्धी हालैको रिपोर्ट अनुसार, यी केन्द्रहरूले निकट भविष्यमा भारतको कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा २ प्रतिशत योगदान पुर्याउनेछन् । यसले भारतलाई विश्व प्राविधिक केन्द्रको रूपमा स्थापित गर्ने आधार निर्माण गर्दैछ । अष्ट्रेलिया, जापान, अमेरिका र भारतबीचको QUAD गठबन्धनमार्फत दुर्लभ खनिज (rare earth) मा सहकार्य सुरु हुनु, चीनको एकाधिकारमा चोट पुर्याउने रणनीतिक नीतिको अंश हो, जसमा भारत अग्रपङ्तिमा उभिएको छ। यसले अर्धचालक निर्माण, इलेक्ट्रिक ब्याट्री र रक्षा प्रविधिमा आत्मनिर्भरताको ढोका खोलिरहेको छ ।

मानवतालाई केन्द्रमा राख्दै भारतले हालै गाजा पट्टीका पीडितहरूलाई औषधि, खाना र राहत सामाग्री पुर्‍याएको छ । भारतले स्पष्ट रूपमा भनेको छ, ‘मानव सहायता कुनै राजनीतिक सीमामा बाँधिनु हुँदैन’ । यो अभिव्यक्ति मात्र होइन, भारतको संवेदनशील परराष्ट्र नीतिको गहिरो परिभाषा हो, जसले संसारलाई एउटा सन्तुलित नेतृत्वको आवश्यकता भएको अवस्थामा विकल्पको रुपमा भारतलाई हेर्न थालेको छ ।

यी घटनाहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि भारत अब कूटनीतिक रूपमा बहुआयामिक बनिसकेको छ, जहाँ उसले एकातिर अमेरिका, यूरोप र जापानसँग गहिरो सहकार्य कायम गरिरहेको छ, अर्कातिर दक्षिण एशिया र अफ्रिकाका मुलुकहरूसँग विकास साझेदारीको सन्देश दिइरहेको छ। भारतले टेक्नोलोजी, सुरक्षा र मानवता-तीनै आधारमा आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय छविलाई पुनः परिभाषित गरिरहेको छ ।

पछिल्लो समयको सन्देश स्पष्ट छ: भारत अब विश्व-कूटनीतिमा केवल प्रतिक्रिया दिने मुलुक होइन, रणनीति निर्माण गर्ने, नेतृत्व गर्ने र सन्तुलन ल्याउने मुलुक बन्दै गएको छ । यो नयाँ भारतको छवि केवल आर्थिक समृद्धिमा सीमित छैन; यो छवि संयमित शक्ति, नैतिक प्राथमिकता र दीर्घकालीन विश्वसनीयताको प्रतीक बन्ने दिशामा उन्मुख छ ।