काठमाडौँ । उत्तर प्रदेशको मेरठ जिल्लाको समयपुर गाउँकी एक दुग्ध किसान अर्चना तोमर (५०) नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादनमा बायोग्यास प्लान्टको प्रभावकारिताको पुष्टि गर्न सक्छिन् ।

सन् २०१८ मा टोमरले आफ्नो डेरी फार्ममा आफ्नो व्यक्तिगत कोष प्रयोग गरेर १४० क्यूबिक मिटर क्षमताको बायोग्यास प्लान्ट स्थापना गरिन्। यसले उनको बिजुलीको आवश्यकता मात्र पूरा गर्ने नभइ फार्मले उत्पादन गरेको ठूलो मात्रामा गाईको गोबरबाट छुटकारा पाउन पनि मद्दत गरेको छ । हरेक दिन उनी बन्द ट्यांकीमा पानी घोलेर गाईको गोबर राख्‍छिन् । सूक्ष्मजीवहरूको मद्दतले र एनारोबिक पाचन प्रतिक्रियाहरूको श्रृंखला मार्फत, उपकरणले फोहोरलाई बायोग्यासमा रूपान्तरण गर्छ । जसमा मुख्य रूपमा मिथेन समावेश हुन्छ। टोमरले जेनेरेटर प्रयोग गरेर यसबाट बिजुली उत्पादन गर्छ ।

यो दैनिक अभ्यासले टोमरलाई ग्रिड बिजुलीमा उनको निर्भरता कम गर्न मद्दत गरेको छ । मुख्यतया कोइलाबाट चल्ने थर्मल पावर प्लान्टहरू अत्यधिक कार्बन उत्सर्जन गर्दछ ।

उनले आफ्नो डेरी फार्म सुरु गर्दा नै बायोग्यास प्लान्ट स्थापना गरिन् । ‘मैले बायोग्यास प्रविधिको बारेमा मुखबाटै थाहा पाएँ । मेरो प्लान्टमा १६ किलोवाटसम्म बिजुली उत्पादन गर्ने क्षमता छ । यसले बायोग्यास स्लरी पनि उत्पादन गर्छ । एक उत्पादन जुन मैले मेरो खेतमा मलको रूपमा प्रयोग गर्छु ।’, टोमरले भनिन् ।

टोमरले आफ्नो फार्मको बिजुलीको आवश्यकता पूरा गर्न खर्च हुने पैसाको हिसाबले मासिक १०,००० देखि १२,००० रुपैयाँ बचत गर्न सक्षम छन् । उत्पादन हुने बिजुली डेरी फार्मका लागि मात्र हो । उनी आफ्नो घरमा प्रयोग गर्दैनन्। यद्यपि, उनलाई अझै पनि आफ्नो व्यवसायको लागि ग्रिडबाट केही शक्ति चाहिन्छ ।

टोमरले नयाँ र नवीकरणीय ऊर्जा मन्त्रालयको प्लान्टको लागि अनुदान योजनाको लाभ उठाए, जुन उत्तर प्रदेश नयाँ र नवीकरणीय ऊर्जा विकास एजेन्सीमार्फत बायोग्यास पावर उत्पादन (अफ–ग्रिड) र थर्मल ऊर्जा अन्तर्गत निर्माण गरिएको थियो । करिब ३५ किलोमिटर टाढा सोही जिल्लाको कुराली गाउँमा ४२ वर्षीय सौरभ कंसलको कुखुरा फार्म छ ।

गाउँमा छिर्ने बित्तिकै उनीसँग भएको बायोडिजेस्टर देखिन्छ । फार्मको भ्रमणका क्रममा कंसलले आफ्नो पोल्ट्री फार्मबाट दैनिक २० टन चराको बिपारी र अन्य फोहोर उत्पादन हुने १०१ रिपोर्टर्सलाई बताए । उनले बायोग्यास उत्पादन गर्न १० टन, धेरै जसो चराको बिरालो प्रयोग गर्छन्, र बाँकी १० टन अर्को बायो–सीएनजी प्लान्टमा फिडस्टकको दरमा बेच्छन् । उनको फार्मको बिजुलीको आवश्यकता ३०० किलोवाट छ, जसमध्ये बायोग्यास प्लान्टले १७५ किलोवाट उत्पादन गर्छ ।